İLK TÜRK DEVLETLERİ

ASYA HUN DEVLETİ:(MÖ 318 – 216)

Tarihi bilinen en eski Türk devletidir.M.Ö.318’de kuruldu.

 Orhun-Selenga ırmağı ile Ötüken'de Noyun-Ula  dolayları merkezidir.

İlk hükümdarı Tuman (Teoman) Yabgu.

 Mete M.Ö.209’da babasını yenerek yönetime geçti.

Mete zamanında:

- İmparator unvanı aldı.

-Ordu 10’lu sisteme göre teşkilatlandırıldı.

-Mete;Tüm Türk, Moğol, Tunguz gibi Altay kavimlerini yönetimine aldı.

-M.Ö.197’de Doğu Asya’nın ilk anlaşmasını Çinlilerle yaptı.

-İpek yolunu kontrolüne alarak ticareti geliştirdi.

-İpek yolunun Çin denetimine geçmesi ekonomiyi zayıflattı.

-M.Ö. 48’de Hun Devleti ikiye bölündü. Bu bölünme M.S.375’te Kavimler Göçüne neden oldu. Avrupa’da ilk çağdan ortaçağa geçiş başladı. Hun Devletinin ikiye bölünmesi 375-395-476 gelişmelerini tetiklemiştir.

-Mete Han’ın ölümünden sonra Hunlar bir süre daha Asya’daki güçlerini korudular.

-Türk beyleri ile evlenen Çin Prensleri beyleri birbirine düşürdüler.

-Çinliler Türkleri savaş yoluyla yenemeyeceklerini anlamışlardı. Bu nedenle “Böl ve Yönet “ uygulamasıyla Hun Devleti’ni yıkmayı başardılar. Parçalanan Hun (bilgi yelpazesi.net) Devleti önce Kuzey ve Güney Hunlar olarak M.S. 48 yılında ikiye ayrıldı. Çinliler bundan sonra önce Kuzey Hun Devleti’nin daha sonra da Güney Hun Devleti’nin varlığına son verdiler (M.S. 3. Yüzyıl)

-Tarihte ilk defa bütün Türkleri tek bayrak altında toplayan Türk Devleti Asya Hun devletidir.

-Büyük Hun Devleti VERASET SİSTEMİ ve ÇİN SİYASETİ nedeniyle Doğu ve Batı Hun Devleti diye ikiye ayrıldı.

-Batı Hunları ARAL GÖLÜ civarına göç etmek zorunda kaldılar. 

-Doğu Hunları ise Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Ve daha sonra Çinliler tarafından ortadan kaldırıldı.

Aşağıdaki haritada Asya Hun Devletinin sınırları gösterilmiştir.

Mete gerçekleştirdiği fetihlerle Hun Devletini Asya'nın en büyük devleti haline getirdi. Mete'nin hayatı, Oğuz Kağan Destanının  kahramanı Oğuz Kağan ile büyük benzerlik göstermektedir. Aşağıdaki bölüm Oğuz Kağan Destanından alınmıştır.

KAVİMLER GÖÇÜ

Kuzey Hunlarının M.S. 375'te Karadeniz'in kuzeyindeki toplulukları yurtlarından etmeleriyle başlayan Avrupa'daki kavimlerin yer değiştirme sürecine "Kavimler Göçü" denilmekte­dir. Bu büyük olayın başlıca sonuçları şunlardır.

Roma İmparatorluğu M.S. 395'te Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı.

 Batı Roma M.S.476'da yıkıldı.

 İlkçağ kapandı, Ortaçağ başladı.

 Günümüz Avrupa toplumlarının temelleri oluştu­ruldu.

Avrupa'da Feodalite (Derebeylik) sistemi oluştu.

 Batı Hunlar, Avrupa Hun Devleti'ni kurdu.

  Kavimlerin Hristiyanlığı kabul etmesi üzerine, Kilise Avrupa'daki en büyük güç haline geldi.

GÖKTÜRKLER(532)
Asya Hun devletinin yıkılmasından sonra Orta Asya’daki Türk boyları siyasi birlikten yoksun olarak dağınık yaşamaya başlamışlardı. Bu dağınık Türk boylarını bir araya getiren Bumin Kağan 552 yılında Kök Türk devletini kurdu.
 Devletin merkezi Ötüken’dir.
Kök Türkler, tarihte Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.

Bumin Kağan’ın ölümünden sonra Çin entrikaları sonucu devlet iyice zayıflamış ve 630 yılında devlet yıkılmıştır.
II.GÖKTÜRK DEVLETİ
681 yılında Kutluk Han Kök Çin esaretinde geçen 30 yıldan sonra Türkleri yeniden bir araya getirerek Kutluk Devleti’ni kurdu.
Devlet en parlak zamanını Bilge Kağan, Kültigin, Vezir Tonyukuk zamanında yaşamıştır.
Orhun Yazıtları bu dönemde dikikmiştir.
İpek Yolu için Çinlilerle mücadele etmişlerdir. Sasanilere karşı Bizans ile anlaşma yapmışlardır.
Kutluk Devleti 744 yılında Türk boyları Basmiller, Karluklar ve Uygular tarafından yıkılmıştır.

ORHUN YAZITLARI (KÖK TÜRK KİTABELERİ): Türk tarihinin yazılı ilk belgeleridir. Kitabeler halkın görmesi, ibret alması için dikilmiştir. Türk kelimesi ilk kez bu belgelerde kullanılmıştır. Kitabeler Kutluk Devleti ( II. Köktürk Devleti) döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Kitabeler Köktürk Alfabesi ile 8. Yüzyılda dikilmiştir. Tonyukuk anıtı 727, Kültigin anıtı 732’de, Bilge Kağan anıtı ise 735’de dikilmiştir. Kitabeler 1893’de Danimarkalı Wilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür. Köktürk Kitabeleri, O dönemdeki Türklerin yaşayışı, mücadeleleri hakkında bize bilgi veren önemli bir kaynaktır.

Atatürk Türk tarihini çok iyi bilir ve tarihin tüm yönleriyle araştırılmasını istemiştir.Atatürk'ün Göktürklerle ilgili neler söylediği aşağıdaki metinde verilmektedir.

Göktürklerden kalan kültürel miraslarımız;

Ergenekon Destanı

Göktürklerin yok edildiği bir düşman saldırısında sağ kalan az sayıda Türk’ün, Ergenekon denilen küçük bir yurtta çoğalmalarını ve demir bir dağı delerek oradan çıkmalarını anlatır.

Türkler tarihte demir madenini ilk işleyen millettir.

UYGUR DEVLETİ (745-840)

• Kutluk devletine son veren Karluk, Basmil eve Uygur boyları tarafından kurulmuştur.

• Kuruldukları yer günümüzde Moğolistan sınırları içinde bulunan Balasagun’dur.

• Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan’dır.

• Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.

• Uygurlar din olarak Maniheizm’i benimsemişlerdir. Bu din et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için yerleşik hayata geçtiler ve savaşçılık özelliklerini kaybettiler.

• Zamanlarına oldukça ileri bir medeni toplum olan Uygurlar, mal edinme, satış protokolü, malı ve eşyayı kiraya verme, ortaklık kurma, evlatlık verme, iş sözleşmesi, köle satışı, vakıfname, vasiyatname, çeşitli konularda belgeler bırakmışlardır.

• Yerleşik yaşama geçen Uygurlar mimari eserler bırakmışlardır. Surlarla çevirdikleri şehirlerinde saraylar, tapınaklar, evler ve dükkanlar inşa etmişlerdir.

• Uygurlar Tarımla uğraşmışlar ve aynı zamanda ticaret yapmışlardır.

• Uygurlar, Çin’den aldıkları matbaayı geliştirdiler, pamuktan kağıt yaptılar.

• Uygurlar 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkıldılar.

İLK TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK:

Ülke yönetimi: Ülkenin başında Hakan, Han veya Kağan unvanını taşıyan bir hükümdar bulunurdu. Devlet yönetiminde önemli kararlar KUTULTAY adı verilen mecliste alınırdı. Kurultay gerekirse Hakanın önerisini reddebilirdi. Bir defasında Bilge Kağan’ın devletin merkezini surlarla çevirme ve yerleşiş yaşama geçme önerileri reddedilmişti. Kurulaty’a hükümdarın eşi katun(hatun) da katılırdı.

Hukuk: Sosyal hayatı düzenleyen yazılı olmayan “töre” adı verilen kanunlar vardı. Töre halkın kendi içinde ve devletle halk arasındaki ilişkileri düzenliyordu. Devlet halkının tüm ihtiyaçlarını karşılıyor ve onları koruyordu.

Sosyal Yaşam: İlk Türk devletlerinde halkın geniş hakları vardı. Halk kendine ait sürülere sahipti. Yerleşik hayatı tercih edenler verimli topraklarda tarım yapmışlardır. Orta Asya’nın büyük kısmı bozkırlardan oluşsa da tarıma elverişli yerler de vardı. Kök Türklerde hemen hemen her ailenin bir tarlası vardı.

Madencilik: Türkler tarihte demir madenini işleyen ilk milletlerdendir. Demirden bata silahlar olmak üzere pek çok eşya yapmışlardır.

ATLI ASKERLERDEN MODERN TÜRK ORDUSUNA

Mete Han, Hunların başına geçtikten sonra orduyu, on, yüz, bin olarak birliklere ayırmış ve orduyu düzene koymuştur. Mete Han döneminde oluşturulan “onlu sistem” günümüze kadar gelmiştir.

Mete’nin Asya Hun Devleti’nin başına geçtiği tarih olan M.Ö. 209 Türk Kara Kuvvetlerinin Kuruluş Tarihi kabul edilmiştir ve Türk Kara Kuvvetlerini sembolize eden brövede yer alır.

Türklerin orduya verdikleri önem yaşadıkları coğrafya ile ilgilidir. Türklerde ordu ile halk iç içe olup halkın büyük çoğunluğu orduda görev alır ver her zaman savaşa hazır olurdu. Bu yüzden Türklere “Ordu Millet” denmiştir. Ordu genelden atlı birliklerden oluşur ve kılıç, ok, yay, kargı en önemli silahlardı.

Günümüzde Türk ordusu kara, hava, deniz bölümlerine ayrılmıştır. 20 yaşına gelen her Türk erkeği askerlik yapmaktadır. Askerlik bir vatan görevidir. Türk ordusunun tarih boyunca ortaya çıkmış en belirgin bazı özellikleri şunlardır:

·         Verilen her türlü emre tam itaat etme,

·         Süratli ve isabetli karar verme,

·         Hedefi vurmada tam isabet sağlama.

Türk Silahlı Kuvvetleri, Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığının ve geleceğinin teminatıdır. Milli birlik ve beraberliğimizin simgesi olan Türk Silahlı Kuvvetleri, Türk vatanını ve Türkiye Cumhuriyetini iş ve dış tehlikelere karşı korur.

Kaynakça:MEB ders Kitabı
wikipedia
youtube